این مطلب به آموزش رسم یک نمونه از طرحهای کاشیکاری ایرانی فقط با کمک خطکش غیرمدرج و پرگار میپردازد. طرحی که قصد معرفی آن را داریم، به گره «هشت و چهارلنگه و لوزی» شهرت دارد. (منظور از خطکش وسیلهای است که فقط خط راست رسم میکند و برای اندازهگیری کاربرد ندارد)
مناره مسجد جامع نطنز، ایران
کاشیکاری
کاشیکاری هنری است که جنبهی کاربردی نیز دارد و برای تزئین دیوارها یا ستونها یا سقفها و کفها و یا حتی پنجرههای بناها از آن استفاده میشود. هنر کاشیکاری انواع گوناگون دارد. منظور ازکاشیکاری، پوشاندن صفحه با شکلهای هندسی است که بدون رویهم افتادن و بدون خالی ماندن سطحی بین آنها، کل صفحه پوشانده شود.
البته یک صفحهی واقعی اقلیدسی، نامتناهی است ولی میتوان هر سطح موردنظر را بهعنوان بخشی از یک صفحهی اقلیدسی درنظر گرفت.
یکی از مهمترین و معروفترین انواع کاشیکاری، ” گرهچینی” است که به “کاشیکاری ایرانی-اسلامی” نیز معروف است و در معماری ایرانی پس از اسلام، در تزئینات مساجد و خانههای بزرگان، مورد استفاده قرار گرفته است. این هنر در دورهی صفویه (۸۸۰-۱۱۱۴ ه.ش.) در ایران به اوج هنری خود رسیده است. گرهچینی انواع بسیار متنوعی دارد که هریک، زیبایی خاص خود را دارند و در این متن قصد نداریم جزئیات دقیق این نوع کاشیکاری را معرفی کنیم.
یکی از جنبههای هندسی و در عین حال، سرگرمکنندهی هنر گرهچینی، ترسیم هریک از این گرهچینیها تنها با خطکش و پرگار است.
در زیر، روش رسم یکی از این گرهها، با نامِ “گرهی هشت و چهارلنگه و لوزی” را میبینید:
اکنون باید چهار ربع دایره رسم کنیم. مرکز این ربع دایرهها، رأسهای مربع بزرگ هستند و شعاع آنها به اندازه نصف طول ضلع مربع بزرگ است. (شکل ۹)
همین جا میتوانیم بخش اصلی طرح را رسم کنیم. یک هشــت که در مرکز آن یک چهارلنگه و در کنار چهارلنگه، چهار لوزی دیده میشود. طرح اصلی را با خطهای سبزرنگ در شکل ۱۰ میبینید.
حالا میتوانیم ریزهکاریهــای ظریفی به این طرح اضافه کنیــم. برای این کار باز هــم باید چند خط ســاختاری با مداد بکشیم. اول یک دایره کوچک در مرکز مربع میکشــیم. مرکز این دایره، مرکز تقارن مربع اســت. این دایره باید از رأسهای لوزیها هم بگذرد. به شکل ۱۱ نگاه کنید.
ادامه کار را از روی شکل ۱۲ تکمیل کنید.
حــالا میتوانیم بقیه طرح را کامل کنیــم. باز هم به یک مداد پررنگ یا خودکار احتیاج داریم. دقت کنید که با کشیدن ادامه طرح، در واقع یک چهارلنگه کوچکتر، درون چهارلنگه بزرگ اصلی خواهیم داشت. (شکل ۱۳)